Yapay zekâ veri merkezlerinden gelen yoğun talep flaş bellek fiyatlarını son bir yılda yaklaşık beş katına çıkardı. Geçmişte üreticiler karşısında güçlü bir alıcı olan Apple’ın tedarikçiler üzerindeki etkisi zayıflarken, Kioxia gibi üreticiler daha yüksek fiyatlı ve uzun vadeli anlaşmalar yapabiliyor.
Bulut ve yapay zekâ şirketleri Apple’ı geride bıraktı
Kioxia satış yöneticilerinden Scott Nelson, şirketin Apple’a satış yaparken uzun süre kendisini dezavantajlı konumda hissettiğini anlatıyordu. Ancak belleğe yönelik yapay zekâ kaynaklı talep sektördeki dengeleri değiştirdi. TechInsights tahminlerine göre flaş bellek fiyatları bir yılda yaklaşık beş katına çıktı.
Apple, iki yıl önce Microsoft, Amazon, Meta ve Google’ın toplamından neredeyse iki kat fazla flaş bellek satın alıyordu. Bugün bu teknoloji şirketlerinin oluşturduğu bulut bilişim ve yapay zekâ grubu, Apple’ın alım miktarının yaklaşık iki katına ulaşmış durumda.
Meta, Microsoft ve Amazon bu yıl Kioxia ile daha yüksek fiyatlar üzerinden uzun vadeli tedarik sözleşmeleri imzaladı. Bu anlaşmalar, piyasa koşulları ileride değişse bile Kioxia’nın kârlılığını korumasına yardımcı olabilir. Veri merkezlerinde bellek giderlerinin toplam yatırım içindeki payının iPhone üretimine kıyasla daha düşük olması ve harcamaların yıllara yayılarak muhasebeleştirilebilmesi, bulut şirketlerinin yüksek fiyatları karşılamasını kolaylaştırıyor.
Yükselen bellek maliyeti Apple’ın marjını daraltıyor
Apple’ın bellek maliyetlerindeki artışa hazırlıksız yakalandığı belirtiliyor. Şirket yöneticilerinin piyasayı yakından tanıdıklarına güvendiği, ancak analistlerin uyarılarını yeterince dikkate almadığı aktarılıyor. Yönetim Kurulu Başkanı Tim Cook, yükselen bellek çipi fiyatlarını etkisi çok büyük ve nadir görülen bir doğal afete benzeterek “100 yılda bir görülen sel” diye tanımladı.
WSJ analizinde, iPhone 17 Pro’da 256 GB temel kapasiteden 512 GB’a geçiş için müşterilerden 200 dolar ek ücret alındığı belirtiliyor. Bu kapasite artışının Apple’a önceki hesaplamada yaklaşık 15 dolara mal olduğu, yeni maliyet hesabındaysa tutarın 66 dolara çıktığı ifade ediliyor. Böylece yükseltmeden elde edilen brüt kâr 185 dolardan 134 dolara geriliyor.
Apple, depolama yükseltmelerinden hâlâ kâr sağlıyor; ancak artan bellek maliyetleri bu kalemdeki kâr marjını düşürüyor.
Apple’ın tedarikçilerle pazarlık geçmişi
Apple ile bellek üreticileri arasındaki ilişki, şirketin iPod üzerinde çalıştığı 2001 yılına uzanıyor. O dönemde Toshiba adıyla faaliyet gösteren Kioxia’nın mühendisleri, Apple yöneticilerine 1,8 inç boyutunda ve 5 GB kapasiteli küçük bir sabit disk tanıttı. Apple bu teknoloji için münhasır hakları aldı; disk, ilk iPod’un temel parçalarından biri oldu.
Zamanla sabit disklerin yerini daha küçük boyutlarda daha fazla veri saklayan ve daha az enerji harcayan flaş bellekler almaya başladı. Apple, iPod Nano’yu piyasaya çıkardığı 2005’te beş şirketten 2010’a kadar bellek tedarik etmek üzere toplam 1,25 milyar doları peşin ödedi. Bu anlaşmalar üreticilerin kapasite yatırımlarına yönelmesine katkı sağladı. iPhone’un 2007’de piyasaya çıkmasıyla Apple’ın bellek ihtiyacı da büyüdü.
TechInsights tahminlerine göre Apple, iPhone’un yükselişiyle küresel flaş bellek arzının beşte birinden fazlasını almaya ve bu alana yılda 3 ila 4 milyar dolar harcamaya başladı. Şirket, dünyanın en büyük flaş bellek alıcısı hâline geldi. Çip üretiminin yüksek sabit maliyetleri nedeniyle fabrikaların kapasiteye yakın çalışması gerektiğinden, Apple’ın büyük siparişleri üreticiler için önem taşıyordu. Apple ise bu alıcı gücünü mümkün olan en düşük fiyatları elde etmek için kullandı.
Bu pazarlık yaklaşımında öne çıkan isimlerden biri, 2022’de Apple’dan ayrılan eski satın alma yöneticisi Tony Blevins’ti. Sert müzakere tarzı nedeniyle “Blevinator” lakabıyla bilinen Blevins, tedarikçi temsilcilerini peş peşe toplantılara alıp rakip satış ekiplerinin karşı karşıya gelmesini sağlayabiliyordu. Bazı görüşmeler gece yarısını aşarken, yemek molası verilmediği için temsilcilerin yanlarında atıştırmalık taşıdığı aktarılıyor. Bu tutum, sözleşme koşullarını kabul ettirmek için kullanılan baskının bir parçasıydı.
Apple, tedarikçilerinden mali kayıtlarını denetleme hakkı da alıyordu. Sözleşmelerdeki “en çok tercih edilen müşteri” koşulu, başka bir alıcının daha düşük fiyat almamasını güvenceye alıyordu. Denetimler şirketin farklı müşterilere uygulanan fiyatları kontrol etmesine, hatta fabrikalardaki üretim makinelerinin çıktıları hakkında bilgi edinmesine imkân veriyordu. Bu veriler, tedarikçilerin sipariş ihtiyacını değerlendirmek ve pazarlıkta avantaj sağlamak için kullanılabiliyordu.
Micron’la yaşanan bir anlaşmazlık, bu denetimlerin sonuçlarından biri olarak gösteriliyor. Apple’ın Micron’un başka bir müşteriye daha düşük fiyatla flaş bellek sattığını belirleyerek on milyonlarca dolar değerinde bir tahkim anlaşması kazandığı aktarılıyor. Şirketin denetimleri o kadar sık yürüttüğü, bu işi üstlenen Deloitte ile toplu indirim görüşmesi yaptığı da belirtiliyor.
Bellek üreticilerinin karşı hamleleri
Tedarikçiler zaman zaman Apple’ın baskısına karşı çıkmaya çalıştı. 2015’in sonlarına doğru SanDisk, daha yüksek fiyat ödemeye hazır müşterileri bulunduğu için Apple’ın ek bellek talebini reddetti. İddiaya göre Blevins, SanDisk’in satış temsilcisini tehdit ederek şirketin CEO’su Sanjay Mehrotra’nın bir gün Apple’a “dizlerinin üzerinde sürünerek” döneceğini söyledi.
2017’de flaş bellek arzı daralınca Western Digital, belirli miktarda çipin rezerve edilmesi karşılığında Apple’dan rezervasyon ücreti istedi. Buna karşılık şirket, ücret ödense dahi söz konusu çipleri Apple’a satma taahhüdünde bulunmuyordu.
Aktarılanlara göre Blevins bu talebe sert tepki gösterdi. Tarihi bir beyaz tahtaya yazıp Western Digital yöneticisi Mike Cordano’ya gönderdiği ve intikam alacağına dair söz verdiği belirtiliyor.
Bellek fiyatlarının bir yıl sonra düşmesiyle yeni bir gelişme yaşandı. Western Digital yöneticileri Mike Cordano ve Jerry Kagele’nin, önceki dönemde alınan ek rezervasyon ücretini Blevins’in ofisine giderek geri verdiği aktarılıyor. Blevins, şirketten bir daha Apple’dan böyle bir ücret istememesini talep etti; taraflar bu konuda anlaştı.
Blevins ayrıca Western Digital’in Apple’a çip satabilmesi için şirketin kendi ürünlerini test etme masraflarını karşılamasını şart koştu. Apple, testlerin ardından çipleri satın almak zorunda değildi. Görüşme sonunda Western Digital yöneticileri binadan Apple’ın güvenlik ekibi eşliğinde çıkarıldı.
Sektör 2023’te en kötü dönemlerinden birini yaşadı. Pandemi döneminde uzaktan çalışmayla artan bilgisayar ve elektronik cihaz talebinin zayıflaması üzerine bellek fiyatları gigabayt başına 5 sente kadar geriledi. Bernstein Research, sektörün aynı yıl 19 milyar dolar faaliyet zararı açıkladığını tahmin etti. Kurumun hesabına göre Apple ise ek depolama satışlarından 14 milyar dolar brüt kâr elde etti.
Apple ürünlerinde fiyat artışları
